(بررسی اندیشه و فرهنگ توتم پرستی در قوم "لک")
چکیده
پیشینه کهن فرهنگی مردمان خردمند خطه زاگرس ،گواهی بر این مدعاست که آنها در حدود 12 تا 13 هزار سال پیش استفاده از دانه های خوراکی را آغاز کردند و از حدود 11 هزار سال پیش موفق به اهلی کردن حیوانات شدند،ابزارهای کشف شده در پایان هزاره هشتم پیش از میلاد ،نشان از هنر و فرهنگ و تمدن این ناحیه دارد.
معابدی که در دیواره های کوهستانی زاگرس دیده می شوند ،نشان از مردمی هوشمند و هنرمند و علاقه مند به نیایش را متجلی می سازد.
باتوجه به اینکه استان لرستان یکی از قدیمی ترین مراکز و مناطق سکونت بشر است و آثار تاریخی و باستانی بدست آمده همچون :ابزار و وسایل کار جهت میوه چینی و شکار ،زراعت و باغداری ،سلاح های جنگی ،زیور آلات و وسایل تزیینی ،نقوش و تصاویر درون غارها همگی نشانکر زندگی اجتماعی در لرستان میباشند.دیر سخن اینکه نمادهای مادی و ظاهری برجای مانده از مردمان گذشته بیانگر افکار و عقاید بشری در این بخش از جهان است.
تصاویر حک شده بر روی سنگ قبرها ،مجسمه های سنگی موجود در گورستانهای ،درختان آرزو (دار مراد به گویش محلی) با گره زدن پارچه بعنوان برآورده شدن آرزو مشاهده می شود .همچنین نهادن نام فامیل براساس نام موجودات ،یا نوع فعالیت و معیشت ،سوگند به شعله آتش و نور ماه و خورشید همگی حکایت از آن دارد که ایت منطقه هزاران سال قبل محل سکونت انسانهای ابتدایی بوده است که بخشی ازآن حاکی از توتم پرستی است که یکی از مسائل و موارد رشته های مورد مطالعه در علم مردم شناسی است.
نسل ها یکی پس از دیگری به بازخوانی رازهای درونی فرا خوانده می شوند تا ارزشهای فرهنگی و آداب و رسوم و آیین های مذهبی هر منطقه محفوظ ماند و اثرات فرهنگی گرانمایه ،در آغوش ساکنین مردمان خردمند این روستاها (ضرون و سرخ دم )و جای جای این استان پهناور بماند.
ارزشهای فرهنگی ،اجتماع ،روان و کارکردی آیین های موجود در شکل و قالب های گوناگون بر کسی پوشیده نیست .
بی شک پس از گذشت سالیان دراز از "ممنوعیت تقدس یافته "(نخوردن گوشت خروس )آثار این اندیشه در قالب عناص فرهنگ مادی تجلی یافته و به یادگار مانده است و از این رهگذر ،با مشاهده و نقل حکایت های جالب و شیرین ،دریچه ای به سوی تعمق و ترغیب به مطالعه بیشتر در خصوص تبلور فرهنگ عامیانه ،مردمان این مرز و بوم ،برای ورود به اقیانوس بیکران غنای فرهنگی "قوم لک" گشوده می شود.معتقدات و عرف ساکنین منطقه با قوه مافوق بشری یعنی خالق بی همتا مرتبط می باشد.
پناه بردن به عبادتگاه در روزگاران حرج و سختی و راز و نیاز کردن با او (زنور)نیز حکایت از تفکر و اندیشه مذهبی آنان می نماید.
قداست و معجزات" معبد "نه تنها بر ساکنین محل بلکه برای دیگر معتقدان نیز واضح و مبرهن است.
روح توتم زنده است و اگر کسی بر خلاف آن عمل کند دچار عذاب الیم می شود.
آنچه در این مجمل قابل توجه و تعمق است ،این است که تمام این عرف و عادتها و سنن و رسوم خواه نیک یا بد ،،علمی یا خرافی ،هر کدام به نوبه خود گوشه ای از فرهنگ اقوام ایرانی را در خود دارند و چیزی جز پایبندی به آیین های سنتی و مذهبی و عقاید مربوط به توتم پرستی و پرستش حیوانات در نسل های گذشته تا بحال در این سرزمین پرمز و راز با مردمانی هوشمند و دانا را ندارد
زمانی که بشر پا به عرصه حیات گذاشت ،جهت رفع نیازمندیهایش ،با محیط اطراف خود رابطه برقرار کرد .آدمی برای تامین خوراک ،پوشاک وسرپناه خود اقدام به ابداع و اختراع یک سری ابزار و وسایل نمود.
از آغاز زندگی ،میوه چینی و شکار ،ابزار کارو اندیشه اش ابتدایی بود .اکنون که به پیشرفتهای شگرفی نائل آمده و با وسایل جدیدتری سروکار دارد در آینده هم ضمن کار و تلاش موفق به اختراع ابزار پیشرفته تری خواهد شد.
در میان زنان و مردان جوامع ابتدایی گذشته و امروزی پرستش حیوان و گیاه و اشیاء و اجرام سماوی مرسوم بوده و هست.هنوز مه در گوشه و کنار جهان از جمله جزایر اقیانوس آرام و جنگلهای آمازون و مناطقی از آفریقا و دیگر نقاط کره زمین توتم پرستی وجد دارد که بر تغذیه ،ازدواج و مناسبات و روابط اجتماعی آنها موثر است ،به طوری که هنگام برپا یی جشن ها و دیگر مراسم آیینی و مذهبی از توتم مورد نظر کمک می گیرند.در این گونه جوامع توتم مورد نظر جنبه تقدس داشته و عامل انسجام و همبستگی در بین آنان است و از این طریق خودرا از دیگر جوامع ابتدایی متمایز می سازند. نگارنده با کاوش در مدخل نقاطی از استان لرستان (همچون روستای بلوران ، زره سوار ،همیان از توابع شهرستان کوهدشت ،صیکوند و تپه تیل زرین ازتوابع شهرستان دلفان ،غار کوگان مابین پلدختر و خرم آباد )وسرکوه پی به این آداب و رسوم برده است .بررسی آثار و بقایای بجای مانده از مردم این سامان در اجرای مراسم گروهی و دست ساخته های کشف شده ی حفاریها و بازسازی و شبیه سازی آنها ،پی به کارکردهای آن ابزار و ادوات در مراسم نیایش برد.
واژه های کلیدی: فرهنگ ،توتم پرستی ،قوم "لک"
مقدمه
در این پژوهش به بررسی فرهنگ و اندیشه توتم پرستی در برخی از ساکنین استان لرستان واقع در جنوب غربی ایران پرداخته شده است. هدف از پژوهش پاسخ دادن به یک نوع تحقیق بنیادی برا ی محقق میباشد. از اهداف علمی پژوهش دستیابی و تولید یک مقاله مستند و علمی مردم شناسی میباشد.ضرورت خاص پژوهش رسیدن به پاسخ تحقیقاتی بنیادی برای محقق میباشد.
روش پژوهش از طریق روش شناسی مردم نگارانه ،اسنادو مدارک مکتوب در موزه تاریخی قلعه فلک الافلاک خرم آباد لرستان ، و مطالعات کتابخانه ای انجام پذیرفته است.
با توجه به نوع پژوهش که بر اساس هدف :
Basic research
،بنیادی بوده و تحقیق از نوع مونوگرافی توصیفی مردم نگارانه، از روش میدانی ومصاحبه ،مشاهده و بحث گروهی در شرایطی کاملا آزاد ،در منازل ،در طبیعت ،در حاشیه معبد باستانی سرخ دم لکی ،زیارتگاه محلی ضرون و بعضا خانواده هایی که در شهر کوهدشت ،دلفان و خرم آباداسکان یافته بودند ،اجرا گردید.آنچه در دیدگاه نظری مربوط به توتمیسم باید مورد توجه قرار گیرد این است که اندیشه توتم که از جوامع بدوی بوده و تا به زمان حال ادامه دارد .بنابر نظرجامعه شناسانی همچون دورکیم، مالینوفسکی ،بواس،اسپنسر ،کارل مارکس ،یوهان باخوفن ،جان مک لنان ،هربرت اسپنسر ،رادکلیف براون ،لامارک ،کارل مارکس ،مارکس مولر ،مارسل موس ،مارگارت مید ،فریزر ،تیلور ،مورگان ،لوی اشتروس فروید ،شریعتی ،گلدن وایزر ،پریچارد،پارسونز، ریورز ،توتم تجسم طایفه و کلان بوده و تجلی همبستگی و قدرت اعضاء جامعه را شامل می شده است.،توتم منشاءکارکردی داشته و از این جهت توتم و نشان قلمداد شده اند که بر آورده کننده نیازهای زیستی و عاطفی انسان بودهاند بطور مثال پرنده احساس نیاز به پرواز ،ماهی نیاز به شنا و خزندگان نیاز به جوانی و تازگی "موقع پوست اندازی"را متجلی می سازند .
توتم از سه جزء:روانی ،اجتماعی و آیینی تشکیل شده است .مثلا تصور خویشاوندی بین افراد یک طایفه با حیوانات یا گیاهان جزء روانی و ارتباط موجودات با گروههای اجتماعی جنبه اجتماعی قضیه توتم و آداب و منعیاتی که در مراسم خاصی هست ،جنبه آیینی توتم را متجلی می سازد.
نتیجه ای که می توان گرفت این است که توتم اساسا میتواند ریشه در ابعاد اجتماعی ،روانی کارکردی ،زیستی و عاطفی انسان از گذشته تا کنون داشته باشد. برای ورود بحث کتاب توتم و تابو یک نکته ی مهم یاید مطرح شود که برای فهم این کتاب بسیار مهم می باشد. به نظر فروید، انسان ابتدایی، در دسته آغازین زندگی می کرد. این دسته تشکیل می شد از نری مسلط که پدر بود و تعدادی از ماده ها را در انحصار خود داشت . این پدر نیرومند، پسران خود را از ماده ها دور نگه می داشت. روزی این پسران متحد شده پدر مسلط را کشتند و سپس آن را خوردند . دلیل این آدم خواری به نظر فروید این بود که آنها اعتقاد داشتند با خوردن قربانی، نیرو و قدرت او را به دست می آورند. بعد از مدتی، آنها از عمل خویش پیشیمان شدند و برای جبران و کفاره عمل خویش دو ممنوعیت را ابداع کردند : یکی این که نمادی به صورت یک نوع حیوان را به جای پدر گذاشتند؛ این نماد است. برادران خوردن حیوان توتمی را حرام اعلام کردند، و دیگر این که ازدواج درون گروهی را حرام کردند و با تحریم ماده های آزاد شده بر خود، از ثمرات پیروزی شان چشم پوشی کردند . فروید این پدر کشی را نتیجه ی همین جنایت می داند. برادران، آیین توتم را از این رو ابداع کردند تا دیگر بار به عمل پدر کشی دست نیازند .باید گفت عقده ی اودیپ نیز از همین پدر کشی ابتدایی ناشی می شود و ترسهای گوناگون که از ابتدا در کودکان ایجاد می شود پایه های کودکانه ی توتمیسم به شمار می آیند . رقابت پدر در عشق ورزیدن نسبت به مادر ،کودک را به جا بجایی ترس و کینه اش از پدر به یک حیوان وا می دارد .)این برداشت مستلزم قبول نظریه ی لامارک مبنی بر موروثی شدنویژگیهایی است که انسان از راه تجربه کسب می کند
به طور کل :دین توتمی از احساس گناه و تلاش برای پرداخت کفاره و جبران سرچشمه می گیرد . به نظر فروید، این عوامل در ریشه ی همه ی ادیان بشری قرار دارد . همه ی ادیان بعد ی در واقع کوشش هایی برای حل این مسئله اند و تنها از جهت مرحله ی فرهنگی که این کوشش در آن صورت می گیرد و راه حل های اتخاذ شده با یکدیگر تفاوت دارند.
نتایجی که فروید از کنار هم گذاشتن اطلاعات در باب آداب و رسوم و احساسات و تفکرات وخلاصه طرز زندگی مردمان اولیه خوانده بود با نتایجی که از احوال بیماران روانی به دست آوردهبود مقایسه کرده و دست آخر چنین نتیجه گرفت سازمان فکری و احساسی مردمان اولیه با بیماران روانی وجوه اشتراک فراوانی دارد. در احساسات مردمان اولیه بین عشق و نفرت ( تضاد احساسات ) فاصله ی چندانی نیست در کل فروید می خواهد آن چیزهایی را که مدعی آن است در این کتاب به اثبات برساند وبزرگترین الهام خود را از داستان اساطیری ادیپ پادشاه گرفته است.
مساله ی تابو هنوز هم در جوامع امروزی ما دیده می شود.مساله ی توتم بر عکس کاملا با سبکاحساس امروزی ما فرق دارد . توتم نهادی است که مدت ها پیش ناپدید شده است.
درختان مقدس یا "دار مراد
. بلوط های لرستان :ایرانیان همواره در طول تاریخ کهن خود به عنوان پیشگام تمدن های دیگر ، ضمن احترام به مظاهر طبیعت از جمله آب ، باد ، خاک ، درخت و آتش ، هر یک را به عنوان نمادی از قدرت و وجود اهورا مزدا یا خدای یگانه بر روی زمین می دانستند.ایرانیان چه در دوره اعتقاد به آیین میتراییسم یا مهر پرستی وچه در هنگام ظهور زرتشت پیامبر در حدود 6000 سال پیش از میلاد مسیح همواره احترام ویژه ای را به مظاهر طبیعت اعمال کردند و هم اکنون نیز بر پایه تعالیم عالیه اسلام و بر اساس اعتقادات خود هر گونه صدمه و آسیب به طبیعت و محیط زیست را گناهی نابخشودنی به شمار می آورند .
در فرهنگ باستانی ایرانیان هر یک از مظاهر طبیعت ، فرشته ی نگاهبان ویژه ای داشته است که از آن میان می توان به ( آناهیتا و آبان ، فرشتگان نگاهبان آب ) ، ( آذر و نیربوسنگ ، فرشتگان نگاهبان آتش ) ، ( ویو ، فرشته نگاهبان هوا و باد ) و امرداد فرشته نگاهبان درخت اشاره کرد.
در باورها واعتقادات مردمان لرستان نیز نقش مظاهر طبیعت به خوبی مشاهده می شود.
در این میان احترام به درختان مقدس و بستن دخیل به آنها در بسیاری از نقاط استان مرسوم بوده وحکایت از پیشینه یک سنت تاریخی در میان قوم لر دارد .
همچنین اثر شفا بخشی گیاهان دارویی و استفاده از فرآورده های متنوع درختان در لرستان از دیر باز مورد توجه مردم بوده است .
امروزه لزوم حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست در میان مردم استان به یک فرهنگ عمومی تبدیل شده است .
لرستان در دورهً تاریخی
استان لرستان یکی از استان های غربی کشور است که از سمت شمال با استان های همدان و مرکزی، از شرق با اصفهان، از جنوب با خوزستان و از غرب با کرمانشاه و ایلام همسایه است. بر اساس تقسیمات كشوری؛ در سال 1381 استان لرستان با مساحت 280640 كیلومتر مربع، دارای 9 شهرستان با نام های الیگودرز، بروجرد، خرم آباد، دلفان، دورود، كوهدشت، ازنا، پل دختر و سلسله می باشد.بنا به عقیده بسیاری از باستان شناسان، لرستان از چهل هزار سال پیش به وسیله اقوامی كه به علت نداشتن خط، هویت آنها ناشناخته مانده، سکونت گاه بوده است. در این عهد، انسان پیش از تاریخ، در شكاف ها، غارها یا پناهگاه های سنگی زندگی كرده و از طریق شكار و جمع آوری دانه های وحشی امرار معاش می كرد. به طور كلی بازمانده های فرهنگی جوامع پیش از تاریخ لرستان؛ بیانگر آن است كه این جوامع به تدریج مراحل تكامل فرهنگی از جمله دوره پارینه سنگی، میان سنگی، نوسنگی و شهر نشینی را پشت سر گذاشته اند. بدین ترتیب لرستان از نظر باستان شناسی یكی از مراكز مهم است؛ زیرا از جمله معدود سرزمین هایی است كه انسان برای اولین بار به اهلی كردن حیوانات و نباتات پرداخته، یا به عبارت دیگر زندگی ده نشینی و كشاورزی را كه لازمه پیدایش تمدن است، آغاز كرده است.
در هزاره سوم پیش از میلاد، اقوام دشت بین النهرین (بابلیان-سومریان) وارد مرحله تاریخی شدند و بر اثر متونی كه درباره تاریخ مملكت خود و همسایگانش باقی گذاشته اند تا اندازه ای به روشن شدن زوایای تاریخ مملكت خود و همسایگان ایران كمك نمودند. در این متون به اقوامی اشاره شده كه در شرق بین النهرین یعنی سرزمین ایران ساكن بودند. این اقوام از جنوب به شمال عبارت بودند از: عیلامیان و كاسی ها كه در بخشهایی از لرستان سكونت داشته اند. بنابراین این دو قوم قدیمی ترین ساكنین لرستان به شمار می آیند كه نام آنها در متون تاریخی ثبت گردیده است.
قوم" لک"
لَک نام طوایفی است ساکن در غرب ایران که به زبان لکی سخن میگویند. به دلیل نزدیکی زبانی و فرهنگی، برخی منابع لکها را شاخهای از کردها و برخی دیگر جزئی از لرها در نظر گرفتهاند. لکها جنوبیترین گروه از طوایف کرد ایران هستند. و چون در آغاز پیدایی و تجمع خود حدودأ صد هزار خانه بودهاند، آنها را «لک»؛ یعنی، «صد هزار» نامیدند. مهمترین ایلات لک عبارتند از کاوشوند و زردلان، جلالوند، عثمانوند،ایل مافی , ایل باجلان و ایل بیرانوند که در نواحی ایلام و کرمانشاه و لرستان ماوا داشتهان
طوایف لک که در لرستان زندگی میکنند غیر از طوایف لر هستند. شاه عباس اوّل در دورهٔ صفویه لکها را به لرستان منتقل کرد و درآنجا سکونت داد و طایفهٔ «سلسله» که قبلاً در منطقهٔ ماهیدشت کرمانشاه ساکن بود و طایفهٔ «دلفان» در قرن سوم تیولی در شمال لرستان داشتهاند و طایفهٔ «باجلان» از منطقهٔ موصل آمدهاست. در زمان نادر شاه بخشی از سپاه نادر را لکها تشکیل میدادند. در دوره قاجار، به علت انتقام گیری از زندیه، بسیاری از طوایف لک، منقرض و به نقاط مختلف پراکنده شدهانددر زمان مشروطیت هم لکها به فرماندهی یارمحمدخان کرمانشاهی نقشی ایفا کردند وبه قول کسروی، یار محمد خان یکی از سمبلهای مشروطه بوده. لکها در قیام علیه حکومت پهلوی نقش بسزایی داشتهاند و علیه حکومت پهلوی مقاومت کردهاند. این ایل در زمان رضا خان و محمد رضاشاه پهلوی علیه حکومت پهلوی مقاومت کردهاند. و در نهضت جنگل هم لکها نقش بسزایی داشتندزبانشناسان گویش لکی را در شاخه زبانهای کردی از شاخه زبانهای ایرانیتبار غربی طبقه بندی میکنند.
توتم
واژه "Totem" گرفته شده از خاندان "Algonkins" تحت عنوان "Ototeman" یعنی «او خویشاوند من میباشد» است. خاندان "Algonkins" یکی از خاندانهای معروف هندیتبار سرخپوستان آمریکا بود که در قسمتی از آمریکای شمالی زندگی میکرد. خاندان از مجموع خانوادهها تشکیل شده است. توتم در اصل به مفهوم کالبد گیاه یا جانداری تلقی میشود که واجد نوعی همبستگی خاص و پنهان با فرد، گروه و اقوام کهن بود و روح آن حافظ و نگهبان اعضا محسوب میگردید.
کلمه توتم را مترجمی بهنام جی. لونگ در کتابی که در سال 1791 از وی در لندن منتشر شد، برای نخستینبار راجع به موضوعی که محققان بعدی آن را نادرست یافتند به کار برد. در سال 1822 مردمشناسی امریکایی بهنام اسکول کرافت به میان مردم قبیله سرخپوستان چیپپوا رفت و بیش از 25 سال در میان آنان زندگی کرد. وی ابتدا فکر میکرد کلمه توتم که مورد استعمال لونگ قرار گرفته از کلمه اودانه (Odanah)، به معنی شهر یا آبادی، گرفته شده است؛ ولی یک زن از تبار سرخپوستان امریکایی به او فهماند که در حقیقت تلفظ این واژه دودایم (Dodaim) به معنی "شأن خانوادگی" یا "شعایر و علامت خانواده" است
توتمیسم یا توتم آیینی یا توتمگرایی در اصطلاح شکل ابتدایی بیان اندیشه معنوی است که اساس آن را اعتقاد به وجود خویشاوندی و قرابت سرنوشت بین انسان، یک حیوان و یک گیاه یا یک موجود طبیعی، تشکیل میدهدو بر اثر آن، اعمالی به صورت مراسم، آیینها و کنشهای فردی و جمعی دیگر که کلا بر اهمیت گیاهان و جانوران تاکید میورزد از توتمباوران سر میزند.
توتم عبارت از یک حیوان (عقاب، روباه و ...)، درخت یا یک شیء (به ندرت) است، که افراد اصل و منشأ خود را از آن میدانند و با دخل و تصرفاتی آن را از چوب یا سنگ میسازند. این توتم مقدس، حافظ اهل قبیله است؛ در مصائب و گرفتاری به آن متوسل میشوند و تصویرش، علامت مشخصه گروه است. افراد قبایل، خود را از توتم جدا یا جداشدنی نمیدانند، خود را خویشاوند توتم، یا توتم را جد اعلای خود میدانند و اصولا به نام توتم خود نامیده و شناخته میشوند، و نیز او را همچون فرد معزز و محترم قبیله میشمارند. او را نمیآزارند، نمیکشند، بهعنوان غذا نمیخورند، اگر گیاه باشد نمیچینند و هر عملی که به گمان آنان، توتم را خوش نیاید، تابو میانگارند و مرتکب آن کار بد نمیشوند. حتی گاهی تماس گرفتن یا نگاه کردن به توتم، یا بر زبان آوردن نام آن، از محرمات محسوب میشود و مجازات در پی دارد
وقتی افراد قبیله برای مراسم مذهبی دور هم جمع میشوند همیشه نماد توتم را روی قطعهای چوب یا سنگ حک میکنند. توتم فوقالعاده مقدس است و تقدس خود را به پیرامونش انتقال میدهد، از اینرو؛ قطعه چوب و یا سنگ نیز مقدس استتوتم علاوهبر مشخص کردن موقعیت جغرافیایی، اقتصادی و سیاسی کلان، جنبه اعتقادی معتبری دارد که «تحریم ازدواج بین افراد وابسته به یک توتم» از آنگونه استکلان عبارت است از تشکل گروهی مرد و زن که دارای اقتصادی مشترک و محیط فعالیتی واحد هستند و خود را از اعقاب یک توتم میدانند.
نتیجه
لازمه ترقی و پیشرفت یک جامعه ،مطالعه مسائل مختلف اجتماعی –اقتصادی یا فرهنگ مادی و معنوی و افکار و اندیشه هایو عقاید مردمان گذشته آن سر زمین است.
با شناخت نقاط ضعف و قوت یا شکست و پیروزی های یک ملت در زمان های گذشته و امروز میتوان در آینده به پیشرفتهای شگرفی نائل آمد.
باتوجه به اینکه استان لرستان یکی از قدیمی ترین مراکز و مناطق سکونت بشر است و آثار تاریخی و باستانی بدست آمده همچون :ابزار و وسایل کار جهت میوه چینی و شکار ،زراعت و باغداری ،سلاح های جنگی ،زیور آلات و وسایل تزیینی ،نقوش و تصاویر درون غارها همگی نشانکر زندگی اجتماعی در لرستان میباشند.دیر سخن اینکه نمادهای مادی و ظاهری برجای مانده از مردمان گذشته بیانگر افکار و عقاید بشری در این بخش از جهان است.
تصاویر حک شده بر روی سنگ قبرها ،مجسمه های سنگی موجود در گورستانهای ،درختان آرزو (دار مراد به گویش محلی) با گره زدن پارچه بعنوان برآورده شدن آرزو مشاهده می شود .همچنین نهادن نام فامیل براساس نام موجودات ،یا نوع فعالیت و معیشت ،سوگند به شعله آتش و نور ماه و خورشید همگی حکایت از آن دارد که این منطقه هزاران سال قبل محل سکونت انسانهای ابتدایی بوده است که بخشی ازآن حاکی از توتم پرستی است که یکی از مسائل و موارد رشته ها ی مورد مطالعه در علم مردم شناسی است. نسل ها یکی پس از دیگری به بازخوانی رازهای درونی فرا خوانده می شوند تا ارزشهای فرهنگی و آداب و رسوم و آیین های مذهبی هر منطقه محفوظ ماند و اثرات فرهنگی گرانمایه ،در آغوش ساکنین مردمان خردمند این روستاها (ضرون و سرخ دم )و جای جای این استان پهناور بماند.ارزشهای فرهنگی ،اجتماعی ،روانی و کارکردی آیین های موجود در شکل و قالب های گوناگون بر کسی پوشیده نیست .
بی شک پس از گذشت سالیان دراز از "ممنوعیت تقدس یافته "(نخوردن گوشت خروس )آثار این اندیشه در قالب عناص فرهنگ مادی تجلی یافته و به یادگار مانده است و از این رهگذر ،با مشاهده و نقل حکایت های جالب و شیرین ،دریچه ای به سوی تعمق و ترغیب به مطالعه بیشتر در خصوص تبلور فرهنگ عامیانه ،مردمان این مرز و بوم ،برای ورود به اقیانوس بیکران غنای فرهنگی "قوم لک" گشوده می شود.معتقدات و عرف ساکنین منطقه با قوه مافوق بشری یعنی خالق بی همتا مرتبط می باشد.پناه بردن به عبادتگاه در روزگاران حرج و سختی و راز و نیاز کردن با او (زنور)نیز حکایت از تفکر و اندیشه مذهبی آنان می نماید.قداست و معجزات" معبد "نه تنها بر ساکنین محل بلکه برای دیگر معتقدان نیز واضح و مبرهن است.
"روح توتم زنده است و اگر کسی بر خلاف آن عمل کند دچار عذاب الیم می شود."
منابع
v 1)ناس .جان .بی 1345 ،تاریخ جامع ادیان ،حکمت ،علی اصغر ،انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی
v 2)سیف ،علی محمد ،1370 ،توتم در شاهنامه ،چاپ بهمن ،لیتو گرافی بهار
v 3)برانسیلاو،مالینوفسکی ، 1373مایکل و یونگ ،تروبریاندها ،مخبر ،عباس ،انتشارات طرح نو
v 4)قاسمی ،سید فرید ،1375 ،تاریخ خرم آباد ،انتشارات افلاک
v 5)غضنفری و فرزین ،حسین و علیرضا ،1376 ،لرستان در گذر تاریخ ،انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور
v 6)سهرابی ، محمد ،1376 ،لرستان و قوم کاسیت (کاسیان )،انتشارات افلاک
v 7)رحیمی عثمانوندی ،رستم خان ،1379 ،بومیان دره مهرگان ،انتشارات ماهیدشت
v 8)روح الامینی ،محمود ،1382 ،گرد شهر با چراغ ،انتشارات عطار
v 9)شریعتی ،علی ،1384 ،تاریخ و شناخت ادیان (1) ،شرکت سهامی انتشار ،چاپ نهم ،جلد 14
v 10)مقصودی ،منیژه ،1386 ،انسان شناسی خانواده و خویشاوندی ،نشر شیرازه
v 11)سایتهای اینتر نتی : "لک پرس " ، "لک نیوز " و" میر ملاس نیوز"
v 12)امیل دورکیم،1858-1917،صور بنیانی حیات دینی ،پرهام باقر ،1382 ،نشر مرکز،چاپ اول
v 13)جورج ریتزر،1374 ،نظریه جامعه شناسی معاصر ،ثلاثی محسن ،انتشارات علمی ،چاپ دوم
v 14)دانیل بیتس ،فردپلاگ ،1944 ،انسان شناسی فرهنگی ،1375 ،انتشارات علمی ،ثلاثی محسن ،چاپ دهم